आइतबार १७ मंसिर २०८०

– गोपाल ढकाल

कोरो’नाको दोस्रो लहरले फेरि हामीलाई आ’क्रान्त बनाउँदै लगेको छ । मानिसहरूमा ड’र, चि’न्ता, भ’य, त’नाव बढेर गएको छ । विप’त्तिको बेला सामान्य ड’र, चि’न्ता, छट्प’टी, तना’व हुनु स्वाभाविक नै हो । यसलाई असा’मान्य अवस्थामा मानिसले देखाउने स्वाभाविक प्रतिक्रिया भनिन्छ ।

तर लामो समयसम्मको ड’र, चि’न्ता, भ’य, त’नाव हुनु भने राम्रो होइन । यसले शारी’रिक तथा मान’सिक रुपमा कम’जोर बनाउँदै लैजान्छ । तना’वले रो’ग प्रतिरो’धात्मक क्षम’तालाई कम’जोर बनाउँछ । कोरोनाको संक्रम’णलाई जि’त्न रो’ग प्रतिरो’धात्मक क्षम’ता मज’बुत हुनुपर्छ ।

कोरोनाको संक्र’मणसँग ल’ड्न शरीरमा रो’ग प्रतिरो’धात्मक श’क्ति आवश्यक पर्छ भने मान’सिक वा मनोवैज्ञानिक रुपमा मनोबल (आत्मबल वा आत्मशक्ति) उच्च हुनुपर्छ ।

शरीरिक रुपमा स्व’स्थ हुन र रो’ग प्रतिरो’धात्मक क्ष’मता बढाउन सन्तुलित खानपिन, व्यायाम, पर्याप्त आराम र निन्द्राजस्ता कुरा आवश्यक पर्छन् ।

जसरी व्यक्तिको आआफ्नै शारीरिक क्षम’ता हुन्छ, त्यसैगरी प्रत्येक व्यक्तिको आआफ्नै मा’नसिक क्षम’ता हुन्छ । जसलाई साइ’किक इ’नर्जी वा आ’त्मबल वा आत्म’शक्ति पनि भनिन्छ ।

कुनै कार्यमा सफलता पाउन, कुनै घट’ना वा परिस्थितिको सा’मना गर्न व्यक्तिमा भएको मनो’बलले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको हुन्छ । आत्म’बल उच्च भएको व्यक्तिमा आत्मविश्वास पनि उच्च नै हुने गर्दछ ।

हामीले सुन्दै आएका छौँ- कोरोनाको संक्र’मणलाई जि’त्न मनोबल उच्च बनाउनुपर्छ । कोरोनालाई जिते’काहरूको पनि एउटै भनाइ छ- मनोबल उच्च भए कोरोना भाइरसलाई जि’त्न सकिँदो रहेछ । कोरोनाको भ्याक्सिन भनेकै मनोबल हो । तर आत्मबल वा मनोबल कसरी उच्च बनाउने ? मनोबल बढाउछु भन्दा आफैँ बढ्ने पनि होइन । के गर्यो भने आत्मबल उच्च हुन्छ ? यिनै कुराबारे यहाँ केही सुझाव दिँदैछु ।

यस्ता छन् मनो’बल बढाउने व्यावहारिक उपायहरू
१. कोरोनासँग ल’ड्न मान’सिक रुपमा तयार हुनुपर्छ

य‍ो प्राकृतिक वि’पत्ति भएकोले हाम्रो हातमा छैन । यो सम’स्या विश्वको नै साझा सम’स्या हो ।

यसकारण यसलाई स्वीकार गर्नुको वि’कल्प छैन । कथं’कदाचित् संक्र’मण भएको खण्डमा पनि यसलाई सा’मना गर्छु भन्ने मनस्थिति बनाउनुपर्छ । जस्तो प’र्छ त्यस्तै ट’र्छ होइन कि मान’सिक रुपमा तयार भएर बस्नुपर्छ ।

यसले हामीलाई संक्रम’णसँग जुझ्न सहज बनाउछ । कोरोनाको ड’र, चि’न्ता, भ’य कम भएर जान्छ ।

२. सुरक्षाका उपाय अपनाउनुपर्छ

कोरोनाको संक्र’मणबाट बच्न सुरक्षाका उपायहरू कडा’इका साथ अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

भीडभा’डमा नजाने, मास्क’को प्रयोग गर्ने र बारम्बार साबुन–पानीले हात धुने । यसो गर्दा संक्र’मित हुनबाट जोगाउने नै भयो । साथै मानसिक रुपमा पनि आफू सुर’क्षित छु भन्ने कुरामा मन ढुक्क हुन्छ । आत्मबल उच्च हुन्छ ।

३. परिस्थि’तिप्रति सकारात्मक धारणा

समय सधैँ एकैनास हुँदैन । अहिलेको समय कठिन भए पनि एक दिन अवश्य टरे’र जान्छ । भागवत् गीतामा भनेझैँ– जे हुन्छ राम्रोकै लागि हुन्छ । त्यसैले आत्मविश्वास र धैर्य’ता कायम राख्नुपर्छ । मनोबल उ’च्च राख्दा आत्मविश्वास र धैर्यता दुवै बढेर जान्छ ।

यस्तो बेला आत्ति’नुहुन्न भनेर सोच बनाउनुपर्छ ।

कोर‍ोनाको संक्र’मण भए पनि मरि’न्छ नै भन्ने हुँदैन । कोरोनाको संक्र’मणका कारण हुने मुत्यु’दर अत्य’न्तै न्यु’न छ । रो’ग प्रतिरो’धात्मक क्षम’ता र आत्मबलले संक्रम’णलाई जि’त्न सकिन्छ भन्ने सोच बनाउनुपर्छ ।

रो’ग प्रतिरो’धात्मक क्ष’मता र आत्म’बल दुबैलाई आफैँले बढाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा ख्याल गर्नुपर्छ ।

४. हौसला तथा प्रेरणा

विप’त्तिको समयमा हौसला र प्रेरणा अतिआवश्यक हुन्छ । घरपरिवार, आफन्त तथा साथीभाइको हौसला, प्रेरणा र आत्मीयताले विपत्ति’सँग जुझ्न उर्जा’को काम गर्छ । विप’त्तिको समयमा आफूलाई साथ दिने, आफ्नो भावना बुझ्ने तथा हौसला दिने व्यक्तिहरूसँग आफ्नो मनका भावनाहरू बाँड्ने गर्नुपर्छ ।

विप’त्तिको वेला प्रेरणादायी भनाइ सुन्ने, किताब पढ्ने र चलचित्र वा भिडियो हेर्ने गर्नुपर्छ । आफूले आफैँलाई आत्मसुझाव दिएर पनि हौसला बढाउन सकिन्छ । जस्तैः “म ठिक छु, स्वस्थ छु, ठिक हुँदै गएको छु ।” यस्ता शब्दहरू बारम्बार उच्चारण गरेर आत्म-सुझाव दिन सकिन्छ ।

आफ्ना विभिन्न सबल प’क्षहरू लेख्ने, मनन वा उजागर गर्नेले पनि आत्मबल बढ्छ ।

५. मनोसामाजिक सहयोग

विप’त्तिको बेला विभिन्न किसिमका मनोसामाजिक तथा मानसिक रोग’को जो’खिम बढेर जान्छ । लामो समय सम्मको मनोवैज्ञानिक त’नाव, मनोसामाजिक सम’स्या वा मान’सिक रो’गले व्यक्तिको आत्म’बल र आत्मविश्वासलाई कम’जोर बनाउन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा भौ’तिक सहयोग मात्र पर्याप्त हुँदैन । मनोवैज्ञानिक वा मनोसामाजिक सहयोगको पनि जरुरत पर्दछ । यस्तो बेला विज्ञको सहयोग चाहिन्छ । मान’सिक रुपमा स्वस्थ व्यक्तिमा मात्र आत्मबल र आत्मविश्वास राम्रो हुन्छ ।

६. तना’वको व्यव’स्थापन

तना’वले शारीरिक तथा मान’सिक रुपमा सिथिल बनाउँछ । विप’त्तिका बेला त’नाव बढ्ने नै भयो । नियमित रुपमा योग-ध्यान, व्यायाम गर्ने, गहिरो श्वास-प्रश्वासका अभ्यासहरू गर्ने, शुद्ध सन्तुलित भोजन गर्ने, पर्याप्त मात्रामा सुत्ने र आराम गर्ने गर्नुपर्छ । जसले तना’व कम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ । ध्यानले मनलाई शान्त राख्न सहयोग गर्छ ।

७. आनन्ददायक क्रियाकलाप

कोरोनाको क’हर र निषेधा’ज्ञाको समयमा आफ्नो रुचिका विषय र क्रियाकलापहरूमा धेरैभन्दा धेरै समय बिताउनुपर्छ । जस्तोः आफूलाई मनपर्ने किताब पढ्ने, चलचित्र हेर्ने, संगीत सुन्ने, लेख्ने, आफ्नो आस्था-विश्वासअनुसार धार्मिक कार्यमा भाग लिने, पूजापाठ गर्ने, चाडपर्व मनाउने, मनोरञ्जन आदि जस्ता विषयमा स’क्रिय हुने । यसले गर्दा एक त समयको सदुपयोग हुने भयो, अर्कोतर्फ दैनिकीलाई सहज बनाउन सकियो । आफूले दैनिक गर्ने कार्यहरूलाई निरन्तरता दिने गर्नुपर्छ । नत्र खाली दिमा’ग सैता’नको घर हुन जान्छ ।

आफ्ना रुचिकर कुरामा समय बिताउँदा तना’व कम हुने, आनन्दसँग दिन बि’त्ने हुँदा सकारात्मक सोचको बिकास हुनुका साथै आत्म’बल समेत बढ्छ।

८. सकारात्मक जीवनशैली

कोरोनाको संक्र’मण र निषेधा’ज्ञाले गर्दा अहिले व्यक्तिको जीवनशैलीमा समेत पहिलाको भन्दा परिवर्तन आएको छ ।

तना’वको बेला व्यक्तिले कि त सकारात्मक व्यवहार देखाउँछ कि नका’रात्मक व्यवहार देखाउँछ । सकारात्मक जीवन शैली अपनाएको खण्डमा व्यक्ति चाडै पुर्ब अबस्थामा फ’र्कन सक्छ। आत्मबल पहिला जस्तै उच्च हुन्छ । तर नका’रात्मक जीवन शैलीले भने सम’स्या जटिल हुदै जान्छ । विभिन्न किसिमका मनोसामाजिक तथा मान,’सिक रोग’को सम’स्या देखापर्न सक्छ।

हाम्रो दैनिक जीवनशैली र क्रियाकलापहरू आफू र अरुलाई हानिरहित र सकारात्मक हुनुपर्छ ।

९. सत्यतथ्य सूचना र जानकारी :

विप’त्तिको समयमा अनेक किसिमका अफ’वाह फैलिन सक्छन् । तना’वको वेला हाम्रो निर्णय लिने, समस्या’लाई बुझ्ने क्षमतामा पनि कमी आउँछ । हामी भावनामा बग्न सक्छौँ । यस्तो अवस्थामा हामीले तथ्यपरक रुपमा सोच्ने र समस्यालाई बुझ्ने गर्नुपर्छ ।

विषयवस्तु र घट’नालाई हेर्ने दृष्टिकोण सही बनाउनुपर्छ ।

यस अवस्थामा आधिकारिक सूचना तथा समाचार मात्र हेर्ने गर्नुपर्छ । समाचारहरू बारम्बार हेर्ने र सुन्ने गर्नु पनि हुँदैन । यस्ता समाचारहरू दिनमा १-२ पटकभन्दा बढी नहेरेकै राम्रो हो । दुः’खद समचारहरू हेर्दा र सुन्दा पनि हामीमा बे’चैनी, नि’राशा, छट्प’टी बढेर आउँछ । मन दुः’खी हुन्छ । त’नाव बढ्छ । यसले मान’सिक आ’घात हुन पनि सक्छ ।

१०. सीप, तालिम र शिक्षा

कुनै पनि विषयमा आवश्यक सीप, तालिम र शिक्षा पाउँदा आत्मविश्वास तथा आ’त्मबल अवश्य बढ्छ नै । कोरोनाको संक्र’मणको बेला मनोसामाजिक स्वास्थ्यका विषयमा मनोशिक्षा, स्व हेरचाहका विषयमा जानकारी तथा सरसफाइलगायत अन्य विषयको तालिमले आत्म’बल बढाउन मद्दत गर्छ । – news24 nepal बाट जनचेतनाका लागि सा’भार ।

(लेखक मनोविद् हुन्, हाल मार्क नेपाल मनोसेवा केन्द्रमा संलग्न छन्)

११३५ पटक हेरिएको

तपाईको प्रतिक्रिया